Dieta chorych na raka

Szacuje się, że nawet co piąty chory na raka w Polsce umiera z niedożywienia. Zapominamy, że dieta to integralna część leczenia. Co jeść, kiedy chorujemy?

Choroba nowotworowa może powodować znaczne wahania masy ciała. Niektórzy tyją albo dochodzi u nich do zatrzymania wody w organizmie, inni dramatycznie chudną. Jedno i drugie jest bardzo niebezpieczne.

Zbilansowana dieta
Powinna być łatwostrawna, możliwie jak najbardziej urozmaicona:
• Zwiększ ilość warzyw i owoców (przynajmniej 500 g dziennie), staraj się zjadać chociaż połowę z nich w postaci świeżej, ale jeśli powoduje to jakieś dolegliwości należy je gotować lub sporządzać z nich zupy, musy, soki przecierowe, kisiele itp.
• Jedz białko. Dzienne zapotrzebowanie na białko wynosi 15-20 proc. energetyczności diety (dla porównania, w przypadku osoby zdrowej jest to 10-15 proc). Warto zwrócić uwagę, aby proporcja białka pochodzenia roślinnego (produkty zbożowe, nasiona roślin strączkowych) i zwierzęcego (mięso, ryby, jaja, produkty mleczne) wynosiła 1:1, nie zaś 2:1 jak w przypadku osób zdrowych. Zwiększenie ilości produktów pochodzenia zwierzęcego wynika z potrzeby dostarczenia większej ilości białka pełnowartościowego, lepiej przyswajalnego przez organizm. Przeciwwskazaniem do zastosowania diety wysokobiałkowej są niektóre choroby nerek, związane z ich niewydolnością.
• W prawidłowo zbilansowanej diecie osoby chorej na nowotwór nie może zabraknąć węglowodanów – powinny dostarczać około 55 proc. energii diety, przy czym najlepszym ich źródłem są kasze, ryż, makarony, pieczywo, warzywa i owoce. Należy pamiętać o ograniczeniu do minimum spożycia węglowodanów prostych (cukier, słodycze, ciastka, dżemy wysokosłodzone itp.), bo nadmiar węglowodanów prostych może nasilać niektóre objawy uboczne leczenia przeciwnowotworowego (np. nudności, wymioty, zaparcia).
• Ogranicz ilość tłuszczu w diecie (wybieraj chude produkty, do potraw dodawaj niewielkie ilości oleju rzepakowego, lnianego lub oliwy z oliwek, nie spożywaj czekolady, słodyczy). W przypadku tłuszczów znaczenie ma nie tylko ich ilość, ale również jakość. Warto pamiętać o korzystnym wpływie wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (WKT) z rodziny omega-3, które mają zdolność zmniejszania stanu zapalnego w organizmie, spowalniają rozrost guza i hamują przerzuty. Niektóre badania wskazują również, że mogą wzmacniać działanie chemioterapii na komórki nowotworowe. WKT znajdują się przede wszystkim w oleju rzepakowym, oliwie z oliwek, oleju lnianym, rybach morskich (łosoś, makrela, śledź, sardynka, tuńczyk, morszczuk, halibut, flądra, sola, mintaj, dorsz), orzechach (bez tłuszczu i soli), czy nasionach słonecznika i siemienia lnianego, pestkach dyni, awokado i kakao.
• Jednocześnie zaleca się ograniczenie tłustego mięsa wieprzowego i wołowego, podrobów (wątroba, serca), smalcu i tłustych serów (żółte, pleśniowe, topione, twarożki do smarowania pieczywa), ponieważ znajduje się w nich dużo cholesterolu i tłuszczów nasyconych.
• Ze względu na stres towarzyszący chorobie, organizm zużywa większe ilości antyoksydantów. Wśród nich największe znaczenie mają witaminy C i E, β-karoten, cynk, miedź, selen, magnez. Duża ilość antyoksydantów znajduje się m. in. w zielonych warzywach, pomidorach, owocach. Uwaga! Staraj się wybierać młode, a zarazem dojrzałe produkty z tej grupy. Długie przechowywanie pozbawia je wartości odżywczej.

Produkty zalecane w diecie onkologicznej
• Pszenne pieczywo, biszkopty, drobne makarony i kasze, biały ryż i płatki ryżowe, • gotowane warzywa (ziemniaki, marchew, pietruszka, seler, dynia, buraki, cukinia bez skóry i pestek), • pieczone jabłka, rozgniecione banany i brzoskwinie, • rozcieńczone pasteryzowane soki warzywne i owocowe, • gotowane i rozdrobnione mięso z kurczaka, indyka, chudych ryb, • gotowane jaja, • zupy na wywarach warzywnych, rosołki, • chude produkty mleczne (twarożki, serki homogenizowane, jogurty, kefiry, maślanki), • niewielkie ilości świeżego masła i oleju roślinnego, • łagodne przyprawy, • woda mineralna niegazowana, słaba herbata, kompoty, • kisiele, budynie na chudym mleku.
Produkty przeciwwskazane w diecie onkologicznej
• Frytki, placki ziemniaczane, • kotlety smażone w panierce, • pieczywo razowe, • surowe warzywa i owoce, • warzywa kapustne (kapusta, kalafior, brukselka, brokuły) i cebulowe (cebula, szczypior, czosnek), nasiona roślin strączkowych (groch, fasola, soczewica, bób, soja) – bo powodują wzdęcia • tłuste, ciężkostrawne mięso (wieprzowina, wołowina, baranina) i wędliny (cienkie kiełbasy, parówki, pasztetowa, kaszanka, salceson, boczek), • tłuste sery („żółte”, pleśniowe, topione), • śmietana, smalec, majonez, • ciasta, pączki, faworki, słodycze, czekolada,• słone przekąski, • ostre przyprawy, ocet, • alkohol, • kawa, kakao, mocna herbata, napoje gazowane.
Unikaj smażonych potraw
• Podczas smażenia, wędzenia i przedłużonego grillowania mięsa i ryb powstają substancje zwiększające ryzyko nowotworów (heterocykliczne aminy i policykliczne węglowodory aromatyczne). Aby unikać ich nadmiaru przygotowując potrawy z mięsa i ryb należy stosować gotowanie w wodzie i na parze, duszenie bez obsmażania, pieczenie w folii i naczyniu żaroodpornym. Na parze najlepiej też przygotowywać warzywa.

Zachowaj rytm posiłków
• W ciągu dnia powinieneś zjadać przynajmniej 4-5 posiłków: pierwsze śniadanie, drugie śniadanie, obiad, podwieczorek, kolacja. Powinny one mieć niezbyt dużą objętość, a przerwy pomiędzy nimi nie powinny być większe niż 3-4 godziny. Kolacje najlepiej zjeść co najmniej na trzy godziny przed snem.

Utrata wagi ciała
Jeśli chudniesz, staraj się jeść częściej, a w przerwach pomiędzy posiłkami zjadaj drobne przekąski (owoce, jogurty, budynie, kisiele, kanapki), wspomagaj dietę przeznaczonymi do tego celu preparatami odżywczymi;
• Przygotowuj małe porcje jedzenia, gotowe do spożycia w każdej chwili, gdy nabierzesz na to ochoty. Można je przechowywać w lodówce lub mrozić przez krótki czas. Przydadzą się, gdy nie będziesz mieć ochoty na gotowanie.
• Do deserów i twarożków dodawaj mielone orzechy i suszone owoce. Pomiędzy posiłkami możesz spożywać preparaty odżywcze przeznaczone do uzupełniania diety osób z chorobą nowotworową. Niektóre z nich są dostępne w postaci proszku, który również można dodawać do potraw.
• Gwałtowna utrata wagi powinna być zawsze konsultowana z lekarzem. W krytycznych przypadkach pacjent powinien korzystać z preparatów o specjalnym przeznaczeniu żywieniowym. To najczęściej wysokoenergetyczne preparaty odżywcze w płynnej postaci lub postaci proszku. Zawierają wszystkie niezbędne składniki odżywcze w odpowiednich proporcjach: białko, tłuszcze, węglowodany oraz komplet witamin i minerałów.

Tycie
W leczeniu raka prostaty, piersi, macicy, jajników często stosuje się terapie hormonalne, które powodują, że wzrasta masa ciała:
• Nie najadaj się do syta.
• Pij dużo wody, potrawy kaloryczne zastępuj gotowanymi warzywami.
• Zrezygnuje z cukru, soli.
• Jeśli jesteś w stanie, ćwicz.

Nudności i wymioty
• Są często efektem ubocznym terapii – chemioterapii i/lub radioterapii. Można im zapobiegać przyjmując specjalne leki. Jest to szczególnie ważne, ponieważ nudności i wymioty mogą wytworzyć niechęć do jedzenia, i doprowadzić do odwodnienia organizmu.
• Na około dwie godziny przed planowanym zabiegiem chemioterapii lub radioterapii i bezpośrednio po nich powstrzymaj się od spożywania pokarmów, to zmniejszysz ryzyko wystąpienia nudności i wymiotów.
• Unikaj spożywania surowego mleka, zastępuj je fermentowanymi napojami mlecznymi. Jeśli w okresie leczenia wszystkie produkty mleczne są źle tolerowane, należy je czasowo wyłączyć z diety – częściej zdarza się to w przypadku radioterapii.
• W okresie chemioterapii należy często wypijać małe ilości chłodnych, klarownych płynów.
• Nudności czasem mijają po zjedzeniu niewielkiej ilości czegoś kwaśnego (kiszona kapusta lub ogórki). Do napojów można dodawać sok z cytryny lub imbir.
• Do potraw, które wydają się gorzkie lub kwaśne możesz dodać odrobinę miodu lub dojrzałe owoce.
• Powracanie do znormalizowanej diety powinno następować stopniowo poprzez spożywanie wody, soków i przecierów owocowych, klarownych zup i przecierów przygotowanych na gotowanym drobiu z ryżem.
• Nudności wzmagają też zapachy. Spożywanie potraw letnich lub zimnych powoduje, że mają one mniej intensywny zapach. Jeśli niektóre potrawy zaczęły wzbudzać niechęć do jedzenia, należy je wyeliminować z diety.

Biegunka
Biegunkę mogą wywołać: infekcje, uczulenie na pokarm, niektóre leki np. antybiotyki, jak również chemioterapia i radioterapia okolic jamy brzusznej. W przypadku nasilonych biegunek lub wymiotów, utrzymujących się dłużej niż 1 dobę, konieczna jest jak najszybsza konsultacja lekarska, ze względu na ryzyko szybkiego odwodnienia.
• Jeśli masz problem z biegunkami, powinieneś przez 1-2 dni stosować kleiki i płyny. W przypadku uzyskania poprawy stopniowo zacznij włączać pokarmy stałe, na początek niewielkie ilości, co dwie- trzy godziny.
• Jeśli przyczyną biegunki są mleko i jego przetwory, wyklucz je do czasu ustabilizowania pracy jelit. Surowe warzywa i owoce zastąp gotowanymi; przeciwwskazane są buraki czerwone, warzywa kapustne i cebulowe, śliwki, owoce cytrusowe i suszone, sok jabłkowy i gruszkowy, kofeina (kawa, mocna herbata), tłuste i smażone potrawy, intensywne przyprawy, gazowane napoje oraz produkty mleczne. Wyklucz też żywność zawierającą sorbitol, który ma działanie przeczyszczające (m.in.: słodziki, gumy do żucia, słodycze, napoje, pieczywo, dżemy, galaretki, płatki śniadaniowe).
• Co jeść? Banany, ryż, gotowane ziemniaki i marchew, musy z bananów, brzoskwiń lub pieczonych jabłek, gotowane na miękko jajko, chude mięso gotowane, łagodnie przyprawione zupy.
• Posiłki przyjmować częściej, ale w małych porcjach. Wypijać dużo płynów, np. słabe herbaty ziołowe, wodę mineralną bez gazu. Posiłki powinny być bogate w sód i potas (pomidory, dorsz lub sola), aby uzupełnić minerały tracone w wyniku biegunki.

Zaparcia
Zaparcia powodowane są wolną czynnością jelit. Pokarm zalega w jelitach dłużej niż zwykle, w następstwie czego wchłaniana jest z niego większa ilość wody. Dieta, która będzie zapobiegać zaparciom opiera się na spożywaniu pokarmów bogatych w błonnik: produkty pełnoziarniste, płatki z otrębami, surowe warzywa i owoce, suszone owoce, śliwki, kompot ze śliwek. Zaparciom przeciwdziała również spożywanie m.in. siemienia lnianego

Utrata smaku
W trakcie chemioterapii odczuwanie smaku może ulec zmianie. Potrawy przybierają wtedy nieprzyjemny metaliczny, posmak i mogą wydawać się bardziej słone lub gorzkie, niż dotychczas. Zmiany te są tymczasowe.
• Użycie przypraw, o ile nie wywołują niestrawności, może się znacznie przyczynić do zneutralizowania metalicznego posmaku podczas posiłków. Używaj łagodnych przypraw, takich jak: majeranek, bazylia, oregano, cząber, kolendra, lubczyk, mięta pieprzowa, koper, natka pietruszki, goździki, cynamon, imbir, kardamon, słodka papryka, liść laurowy, ziele angielskie, pieprz ziołowy.
• Do potraw, które wydają się gorzkie lub kwaśne możesz dodać odrobinę miodu lub dojrzałe owoce.
• Metaliczny posmak znosi też sok ze świeżego ananasa, z cytryny, z warzyw, żurawiny i borówek, a także marynowanie warzywa czy mięsa w oliwie i ziołach przed przyrządzeniem.
• Do potraw, które wydają się gorzkie lub kwaśne możesz dodać odrobinę miodu lub dojrzałe owoce.
• Nie stosuj gotowych mieszanek przyprawowych, kostek rosołowych, sosów i zup instant (w proszku), octu, chili, curry. Ograniczaj dodatek soli do potraw.
• Do potraw, które wydają się gorzkie lub kwaśne możesz dodać odrobinę miodu lub dojrzałe owoce.

Brak apetytu
• Jeśli masz problemy z apetytem, powinieneś jeść rzeczy na które masz ochotę – czasem dieta staje się po prostu zbyt monotonna.
• Spożywaj niewielkie posiłki będące skondensowanym źródłem energii i niezbędnych składników. Taki efekt osiągniesz dodając do zup i sałatek warzywnych kasze, ryż, makaron, ziemniaki, mięso lub jajka. Można także dodać niewielką ilość oleju rzepakowego lub masła.
• W przypadku niechęci do mięsa lub ryb należy je zmielić i dodawać do potraw (np. do zup, sosów, sałatek itp.). Mięso czerwone zastąp drobiowym, na ogół jest ono lepiej tolerowane.
• Unikaj spożywania ulubionych potraw przed zabiegami leczniczymi, w przeciwnym razie może wytworzyć się niechęć do nich, gdyż mogą się kojarzyć z leczeniem.

Suchość w ustach
Chemioterapia wpływa na wysuszenie błony śluzowej jamy ustnej. Wywoływać ją mogą też niektóre zabiegi radioterapii przeprowadzane w okolicach głowy, szyi lub górnej części pleców. Co robić? Dania np. ryż podawaj z lekkimi sosami, gotowane warzywa serwuj – w postaci purée, napoje pij zarówno w trakcie, jak i między posiłkami, miej zawsze pod ręką coś do picia: herbatę, sok, bulion, ssij landrynki i cierpkie napoje np. lemoniadę (to pobudzą wydzielanie śliny), żuj gumę.
Bolesność w jamie ustnej i w gardle
Gdy pojawiają się trudności z połykaniem i zapaleniem błony śluzowej jamy ustnej, należy wszystkie potrawy podawać w postaci półpłynnej (miksować i rozprowadzać wodą, bulionem). Konieczne jest również wykluczenie z diety wszystkich produktów suchych, o ostrych krawędziach, chrupiących, pikantnych. Podobne zalecenia mają zastosowanie w przypadku diety osób po przebytej całkowitej resekcji żołądka. Można spróbować spożywania posiłków przez słomkę, ponieważ w ten sposób pokarm trafi od razu do gardła, omijając bolesne miejsca. Dieta półpłynna jest też wskazana po zabiegach chirurgicznych

Przestrzegaj czystości
To uchroni cię przed zatruciami: • myj często ręce, • utrzymuj w czystości blat kuchenny, naczynia, deski kuchenne, przybory kuchenne;• wymieniaj często gąbki i ściereczki kuchenne; • unikaj „krzyżowych zanieczyszczeń” poprzez używanie oddzielnych talerzy, desek i przyborów kuchennych przygotowując surowe mięso, ryby i drób, • rozmrażaj mrożonki w lodówce, nie na blacie kuchennym; • używaj termometru do żywności, aby mieć pewność, że mięso jest całkowicie upieczone; • jeśli spożywasz jajka, gotuj je na twardo; • sprawdzaj daty przydatności do spożycia na produktach żywnościowych, które kupujesz; • zwracaj uwagę na oznaki uszkodzenia na opakowaniach.

Co zwiększa ryzyko raka?
Rak jelita grubego (okrężnica i odbytnica): mięso czerwone (wołowina, wieprzowina, baranina) i przetworzone (poddawane wędzeniu, konserwowaniu, soleniu lub zawierające dodatek konserwantów).
Rak żołądka: nadmiar soli w diecie.
Rak prostaty: nadmierne spożycie wapnia z dietą (nieprawidłowo zbilansowana dieta osób intensywnie uprawiających sport).
Rak jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku, wątroby, jelita grubego (okrężnicy, odbytnicy), piersi: alkohol.
Rak płuca (u osób palących tytoń): β-karoten stosowany w suplementach

Korzystałam z: „Żywienie a choroba nowotworowa. Poradnik dla pacjentów i ich rodzin”, oprac. przez Instytut Żywności i Żywienia oraz Fundację Tam i z Powrotem, a także „Dieta a nowotwór. Poradnik dla pacjentów” wydanego przez Wielkopolskie Centrum Onkologii.
Sylwia Sałwacka
Serwis na swoich stronach www wykorzystuje m.in. pliki cookies w celu zapewnienia Ci maksymalnego komfortu podczas przeglądania serwisu i korzystania z usług. Jeśli kontynuujesz przeglądanie naszej strony bez zmiany ustawień przeglądarki, przyjmujemy, że wyrażasz zgodę na użycie tych plików. Jednak zawsze możesz zmienić ustawienia przeglądarki decydujące o ich użyciu.
Zamknij